روز جهاني زبان مادري

پروفسور كبير چاو روزي
ترجمه: اميد شكري

اعلام 21 فوريه از سوي يونسكو بعنوان روز جهاني زبان مادري كه باعث شهرت بنگلادش گشته و در خور تقدير مي‌باشد. اين امر روند دستيابي به صلح، پيشرفت و رفاه در كشور بنگلادش و خارج از مرزهاي بين‌المللي را نيز تسري خواهد بخشيد.
پس از سال 1952 مردم بنگلادش همه ساله 21 فوريه را براستي مايه مباهات و روز فراموش‌نشدني براي آنهاست روز شهيد نامگذاري كرده‌‌اند. حوادثي كه باعث شد تا اين روز بعنوان روز شهيد نامگذاري و وقايع سرنوشت‌ساز آنروز كه منجر به خلق آن اتفاقات شد عبارت بودند از: در آگوست سال 1947 كشوري كه هم‌اكنون پاكستان ناميده مي‌شود از دو ايالت شرقي و غربي كه 1600 كيلومتر از هم فاصله داشتند تشكيل شده بود. تز ايدئولوژيكي محمدعلي جناح، عامل خطرناكي بود كه اجزاي اصلي يكي از ايالتها را كه شامل زبان و فرهنگ بود ناديده مي‌گرفت و مذهب را بعنوان يگانه عامل لازم براي پيوند ببن دو ملت مي‌دانست.
ايالت شرقي پاكستان كه شامل اقليت بنگالي بود و از لحاظ ادبيات ميراث‌دار ادبيات چند هزار ساله و فرهنگ پيشرفته بنگالي بود. بنگالي‌ها علاقه خاصي به زبان و فرهنگشان داشتند در سال 1952 و به هنگام استعمار نو اين ميل و علاقه رو به فزوني گذاشت.
عمل خودخواهانه پاكستان در اعلام زبان اردو بعنوان تنها زبان رسمي پاكستان، تخم فروپاشي و اضمحلال آينده اين حكومت را كاشت.
مردم پاكستان شرقي خصوصاً دانشجويان در قبال عملكرد غيردموكراتيك دولت واكنش تندي نشان دادند چرا كه اين طرح نابودي زبان و فرهنگ بنگالي را در پي داشت تحميل زبان اردو و فرهنگ ايالت پاكستان غربي به پاكستان شرقي عكس‌العمل بسيار قوي و خودجوش مردم بنگال غربي را به دنبال داشت.
دولت پاكستان براي سركوب اينگونه اعتراضات از نيروهاي پليس بهره گرفت. نيروهاي پليس به سوي تظاهركنندگان كه بسياري از اين افراد را دانشجويان تشكيل مي‌دادند و بصورت آرام در حال اعتراض خود بودند آتش گشود اين عمل باعث كشته و زخمي شدن تعدادي از آنها شد. از اين افراد مي‌توان به رفيق، بركات و سلام اشاره كرد. خبر مرگ آنها باعث ايجاد جنب و جوش عجيبي در ايالت شرقي شد و مرگ آنها كه بخاطر حمايت از زبان مادريشان بعنوان حق خدادادي اتفاق افتاد نزد مردم بعنوان شهيد از آنها ياد شد.
فداكاري و ايثار آنان كه در عين حال يك تراژدي باشكوه بود نارضايتي مردم را از حكومت ديكتاتوري تشديد كرد. 21 فوريه نزد مردم سمبل گشت و حالت اسطوره‌اي يافت و باعث آگاهي مردم از مفاهيمي چون دموكراسي، سكولاريسم و ناسيوناليسم بنگالي گشت و اين باور را كه بنگالي‌ها ملتي با هويت مجزا از پاكستان و كشوري مستقل هستند به يقين تبديل كرد چنانچه تحولات دهه‌هاي 50، 60،70 وسرانجام تلاش براي استقلال مديون 21 فوريه مي باشد.
پس از سال 1952، 21 فوريه از طرف بنگلادش و كشورهايي نظير آمريكا، انگليس، كانادا و هند و چندين كشور ديگر گرامي داشته شد و اين امر به توجه خاص مردم بنگلادش نسبت به زبان مادريشان انجاميد.
اعلام 21 فوريه بعنوان روز جهاني زبان مادري رخداد ملي بنگلادش باعث اهميت يافتن اين كشور در سطح بين‌المللي گشته است.
به ابتكار سازمان ملل و ساير ارگانها برخي روزهاي سال به مناسبتهاي مختلف روزهاي جهاني ناميده شده‌اند. اين امر براي برجسته ساختن برخي ارزشها، رويدادها و موضوعاتي است كه هدف آن هشيار ساختن مردم جهان مي‌باشد كه نهايتاً منجر به ايجاد جهاني بهتر براي زندگي ساكنان آن شود. روزهايي از قبيل روز جهاني باسوادي، روز جهاني زنان، روز جهاني كودك، روز جهاني ريشه‌كني تبعيض نژادي، روز جهاني آب شرب سالم، روز جهاني حفظ محيط زيست و … .
برخي روزهاي جهاني با رويدادهاي خاصي در برخي از كشورها ارتباط مستقيمي دارند پس از اعلام روز حاضر بعنوان روز جهاني اين موضوع ويژه، توجه مردم سراسر گيتي به آن موضوع جلب شده و باعث نزديكي ملتها بيكديگر مي‌شود.
روز جهاني زبان مادري از اهميت‌خاص فرهنگي‌برخوردار است اخيراً اين روز در بنگلادش بعنوان روز شهيد زبان بنگالي ناميده شده است. همزمان نيز از آن به روز جهاني زبان بنگالي و روز جهاني زبان مادري ياد مي‌شود كه به فرهنگهاي متنوع تعلق دارد.
در حدود 200 كشور در سراسر گيتي مردم مختلفي با زبانهاي گوناگون با هم صحبت مي‌كنند اين روز را جشن مي‌گيرند. اعلام اين روز در نوامبر سال 99 از سوي يونسكو بعنوان روز جهاني زبان مادري باعث درخشش نقش بنگلادش در عرصه فرهنگ جهاني شده است.
مردم بنگلادش تلاش خويش را براي اعتلاي زبان مادري در كنار توسعه همه‌جانبه كشور بكار گرفته است. اجتماع جهاني نيز بايد براي حفظ زبانهاي جهاني تلاش نمايد مردم بنگلادش در كنار پاسداشت زبان بنگالي از هرگونه برخورد افراطي كه منجر به شوونيسم شود اجتناب مي‌كنند و در كنار علاقه‌مندي به زبان مادري، بايد تمامي زبانهاي جهان را پاس مي‌دارند.
براستي در قرن و هزاره جديد كه به تازگي وارد آن شده‌ايم فرصت خوبي براي انجام اين اعمال است.
پايدار باد روز جهاني زبان مادري

---

Türkköklü Uşaq adları Azərbaycan dillində Toplayan: Davud Eldəniz Çap işləri: Pərviz Bu cüzvədə toplanan uşaq adlarının %95 türk dillərindən alınıbdır. Niyə? Buna görə ki Güney Azərbaycanın muasir tarixində türkköklü adlar yasaq idi. Başqa adlar ki kökü ərəb, fars və başqa xarici dillərə bağlı olaraq Azerbaycan dilini zənginləşdiriblər, sərbəst olduqlari ücün hamımıza aydındır və onlardan sevimli ad tapmaq çox da çətin deyil. Əziz vətəndaə! Başqa türkköklü uşaq adı bilirsən, onu bu listə artırmaq üçün bizə göndər. e-mail

Qız adları Açangül Ağgün Ağsu= təmiz axarsu Alagöz Alaquş: rəngili bir quş Algül Algün Alma Altın= dəyərli, qızıl Arı= təmiz, yaxşı Arısu: paksu Aybəniz Ayca= ay kimi gözəl işıq Ayça= hilal Aycan Ayçiçək= günə baxan gülü Aycıl= ay kimi gözəl Ayçıl Ayda Aydan= gözəlliyini aydan almış Aydəniz Aygül Aygülər Aygün Ayişığı Ayla= ay işıqı Ayna= ağ və gözəl üz Aypara= ay parçası Ayqaş= hilali qaşı olan Aysan Aysevim Aysu Aysuda Aytək Azər Baldan Balım Ballı Balqız Başaran Bilən Burla Ceyran Cici= sevimli, cana yaxın Çağala= badam, qaysı Çiçək Çıldıran= nur yayan Çilən= sakit yağan yağmur Çiləyə Çiləyək Çimnaz Çolpan Dadlı Dalğa Dalqa Dan Dangülü Dansu Danulduzu Dildərən= könül alan Dilman= dil bilən, gözəl söz söyləyən Dilmanc Durna Durnagöz Duru Duyğu Duyğun Dəniz Elnaz Əsəngül Gəlin Gülnar Gülbahar Gülçiçək Güldürən Güldəniz Gülgəz Gülnaz Gülsabah Gülsevən Gülsevər Gültəkin Gülüm Gülən Gülər Günel Günəş Göyçək Gözdə Hulu Inci Incəbel Ipək Istək Işıq Kəklik Könül Laçın Maral Mingül Minnaz Nargilə Nazlı Nazlıgül Olcay Parla Parlaq Parlar Qaraqöz Qələmqaş Sanaz Sel Selcan= coşqulu Sevda Sevgi Sevil Sevim Sevimgül Sevinc Sevingül Sevnaz Solmaz Sona= vəhşi ördəyin ərkəyi Sonay Su Suay Susan Süzən Səhər Sönməz Sözən= gözəl danışan şaylan= nazlı, neşəli Tamay Tamgül Telli Tərlan Turan Ulcay Ulduz ülkər Varlıq Xatın Xatun Xumar Yazgülü

Oğlan adları Adıgözəl Afşar= oğuz ellərindən Ağşın Alov Alp=qorxmaz, cəsarətli Alpar=iyid, qəhrəman Alparsalan= qorxmaz aslan Alpay= iyid, cəsarətli Alqoç Altay Anar Aral Aran Arat Araz Arçan= dağ söyüdü Arsalan Arxar= yaban qoç Aslan Aşan= çətinlikləri və maneləri yenən Aşar Atabəy Ayaz Aydın Aydəniz Ayman= ay kimi işıqlı Ayqut Aysan Aysu Aytəkin Azat= azad, ağaz adı Azman=heykəlli adam Azər Başar Başarqan= başarılı oğlan Başdəmir Başqurt Babək Baran= ulu, uzun, qoç Barış Barım= varlıq Barlas= qəhrəman Bartu= əski türk xaqanlarından birisi Batu: üstün gələn Avar= qədim türk ellərindən Aylap= ay təkin parlaq Batur: Iyid, qəhrəman Bayandır Baycan Baydır= güclü Baykam= həkim Bayqam= həkim Bayqır= ay işıqı Bayram Baysu= təmiz su Bəkdil Bilən Boran Bozan= səlcuq əmirlərindən Budal= qəhrəman, iyid Bulud Bulut Çağan= bayram Çapar= peyk, qasid Çarlan= güclü axan sy Caymaz= sözünü tütan Ceyhun Çarman= neşəli Coşqun Çolpan= Venus ulduzu Dalğın Dan Danyeli Danyeri Davyolu Daşan= coşqunlu Daşar Daşcan= daş kimi sağlam adam Daşqın Dayanc Diribaş Doğan= qartal Düzgün Eldar Eldəniz Elşad Elxan Əsən Günəş Ildırım Ilqar Laçın= qartal, iyid adam Oday= atəş rəngində ay Odman= coşqulu Odqan= canlı, coşqulu Odyax Oğuz Olcay= bəxt, əans Olcaytu= bəxtli Orman Otacı= həkim Oxtay Ozan Özbəy Pınar= yerdən qaynayaraq çıxan su qaynağı Qaragilə Qartal Qıbçaq Qızan Qocaq= rəhbər Qoçay Qorxmaz Qurtboğan Qurtuluş Sağbilgə Salcuq Savalan Sazaq Selcan: coşqun Selgüc Səhənd Səlcuq Səncər Sərin Sonğur Sönməz Tarman= əkib-biçən Tarxan Taymaz Teymur Toğrul Turan Tumac Turaş: qarqovul Turac Tural Ulduz Ural üzeyir Vurğun Xaqan Xəzər Yaşar Yağan Yalçın Yanar Yarın yaşam

 

وجه تسمیه آذربایجان

روی هم رفته در آثار مورخان و محققان سه منشا مختلف برای واژه آذربایجان ذکر شده که ما به هر کدام مختصر اشاره ای میکنیم:

 

الف) انهایی که پیدایش این نام رابا آتش و آتشکده در این سرزمین مرتبط میدانند. این گفته بیشتر در آثار مورخان اسلامی آمده است. از جمله طبری مینویسد: " آتشخانه های عجم آنجا بودی و عجم آتش را آذر خوانند به زبان پهلوی ، از بهر آن آذربایگان میخوانند که در اصل آتشهای عجم آنجا داشتندی و پرستیدندی" یاقوت حموی هم مینویسد : " آذر در پهلوی آتش و بایگان به معنی نگهبان است. چون در آنجا آتشکده بسیار بوده ، چنین نامیده شده است." اعتمادالسلطنه هم گفته یاقوت را نقل و تاکید کرده است. شارل لبول فرانسوی مینویسد: " پرستش این عنصر (آتش) که معبود بزرگ ایران بود ، در هیج جا به اندازه آذربایجان باستانیتر و پابرجاتر نبود، همین هم هست که به این سرزمین نام آذربایجان داده است. آذر در زبان ایرانیان به معنی آتش است". گفتنی است تاریخ پژوهانی همچون باتولومه و بوگیولیوبوف نام آذربایجان را ساخته شده از آثار ( آذر) خدای آتش در اوستا میدانند.

 

ب) آنهایی که نام آذربایجان را برگرفته از نام شخص آتروپات یا آتروپات پهلوی یا آذرباد فارسی میدانند. استفاده عمده موافقین  این نظریه نوشته استرابن جغرافی نگار یونانی است که گویا در زمان سلطنت اشکانیان می زیسته و بنا به ادعای وی در زمان حیاتش (19 م. 63ق.م.) اخلاف آتروپات هنوز بر این سرزمین فرمان میرانده اند. نوشته استرابن از این قرار است : " ماد دو بخش است. بخشی از آن را ماد بزرگ نامند و پایگاه آن همدان شهر بزرگی است. کاخ شاهی کشور ماد در همان جا است. بخش دیگر ماد را آتروپنته خوانند. نام این پخش به نام ساتراپ ( خشترویان ) آتروپاتس باز خوانده شده است. اوست که نگذاشت این سرزمین هم پاره ای از ماد بزرگ گشته و به زیر فرمان شهریاری مقدونیها دراید. این چنین او خود را پادشاه خوانده، آنجا جداگانه کشوری خودکام گردید و هنوز هم جانشینان وی از همان خاندان هستند. هر چند کسروی سعی کرده آتروپاتکان را اسمی ایرانی قلمداد کند و برای آن ریشه ای ایرانی پیشنهاد نموده ولی با این حال چنانچه در لیست تلفظ های مختلف این نام هم مشاهده میشود آتروپاتن بیشتر به نامهای یونانی و رومی شبیه است تا ایرانی و شاید همین امر باعث شده تا پاره ای از نویسنده گان آتروپات را نه تنها عامل ایرانی بلکه عامل خارجی قلمداد کنند چنانکه وکیلی مینویسد:" انتساب نام آذربایجان به نام سردار اسکندر محتاج ادله قاطعتری در تاریخ است که از غیر منابع یونانی و رومی باشد". حتی اگر ما برخلاف نوشته آقای وکیلی آتروات را عامل اسکندر ندانیم باز نمیتوانیم شباهت فوق العاده آتروپاتن نسبت به شکل تلفظ و سیاق مکتوب در آثار یونانی و بیزانسی(رومی) را انکار کنیم و نیک میدانیم که استرابن یونانی بود و آنهایی که این سرزمین را بدین نام خوانده اند عموما یوتانی و یا رومی بوده اند.

 

ج) سیدوف زبان شناس مشهور ترک بر این باور است که مادام که تاریخ پیدایش واژه آذربایجان، مفهوم و مضمونش، اتحادیه قبیله ای آفریننده این واژه، اندیشه های اجتماعی سیاسی مردم این سامان در ادوار گذشته، به اندازه کافی آموخته نشده باشد. تحقیقات معمولی راه به جایی نخواهد برد. چرا که در ترکیب واژه آذربایجان با بینشهای اجتماعی اساطیری و جهان بینی ساکنان این سرزمین پیوند تنگاتنگ دارد. وی کلمه آذربایگان را که بعدها تبدیل به آذربایجان شده، متشکل از اجزای آذ- ار- بای- گان میداند و آنها را چنین معنی میکند:

آذ: در لغت به معنی اوغور و نیت خیر و نام طایفه ای ترک زبان نیز بوده است.

ار: دارای منشاء ترکی و به معنای فرد، انسان، مرد و جوانمرد است. این واژه بصورت پسوند به واژه های دیگر چسبیده، آنها را تبدیل به نام قبایل و طوایف و اقوام میکند. به عنوان مثال آو- ار ( آوار = دستهای از ترکان )، خز- ار (خزر= دسته ای از ترکان )، مج – ار (ماجاریامجار=دستهای از ترکان) و قاج+ آر (قاجار=دسته ای از ترکان ).

بای: بای، بی، بیک، بیگ، بگ، به معنی توانگر، رئیس قبیله، حاکم و ...

گان: در زبانهای ترکی با قبول تغییرات آوایی دارای معانی زیادی چون پدر، خاقان، و... میشود.

آذر: آذ+ ار: در زبان ترکی به معنی مبارک و میمون و نیز سرخ گون است. گویا با این کلمه خورشید را اراده میکردند. زیرا که خورشید خلاق و مبارک و حرکت بخش پنداشته  میشده است. آذر نام خدای سعد و خیرخواهی نیز بوده که قبیله یا اتحادیه قبیله ای خویشتن را با نام خدای خویش می نامیده است. اکنون با توجه به مراتب مذکور، اذربایگان یعنی آذ- ار- بای- گان به به دریافت سیدوف به معنی پدر توانگر انسان آذ و به عبارت دیگر به معنی پدر توانگر مبارک میباشد. گفتنی است که نظر سیدوف مورد قبول اکثر نویسندگان و محققان ترک می باشد. 

   برگرفته از کتاب: نگاهی نوین به تاریخ ترکهای ایران آقای رحمانی فر

 

گفتگويی در اين باره با آرش حسن‌نيا

دولت احمدی‌نژاد با وعده‌ی رسيدگی به مردم كم درآمد و آوردن پول نفت به سر سفره‌ی ايرانيان بر سر كار آمد و در يك سال گذشته با تزريق مبالغ هنگفتی از درآمدهاى نفتی به اقتصاد كشور كوشيد به وعده هاى خود عمل كند. پيامد هاى اين تلاش اما وارونه و نگران كننده اند: رشد نقدينگی به تورم و گرانى بى سابقه اى منجر شده است. كارشناسان اقتصادی ميگويند نتايج سياست هاى اقتصادى دولت نهم تازه در سال ۸۶ خود را نمايان مى كند.
گفتگويی در اين باره با آرش حسن‌نيا ، دبير سرويس اقتصادى روزنامه‌ی «اعتماد ملى»
مصاحبه: مهيندخت مصباح
نخبگان سياسى اقتصادى ايران در هفته‌هاى اخير به كرات از شرايط اقتصادى موجود ايران ابراز نگرانى كرده‌اند. تورم، گرانى، ورشكستگى يكى پس از ديگرى كارخانه‌ها و وابستگى بيشتر صنايع به خارج الان موضوع بحث هستند. شما شرايط را چگونه تحليل می‌كنيد؟
آرش حسن‌نيا: بعد از اولين بودجه‌اى كه دولت نهم براى سال ۸۵ تقديم مجلس كرد، خيلى اقتصاددان‌ها پيش بينى شرايطى را كه ما الان داريم، مى‌كردند. استفاده بيش از حد دولت از درآمدهاى نفتى و تكيه بر اين درآمدها، كم توجهى بيش از اندازه به بخش خصوصى كه در اظهارنظرها و سياستگزارى‌هاى دولت مشهود بود، اين فضا را پيش روى اقتصاد ايران باز می‌كرد. اقتصاد ايران در سال ۸۵ دچار يك تورم و در عين حال ركودى بود كه نشانه‌هايى از بيمارى هلندى داشت و نتيجه تكيه بيش از اندازه به درآمدهاى نفتى و تزريق دلارهاى نفتى به اقتصاد ناتوان ايران بود. فكر می‌كنم اين همه در هشدار ۵۳ اقتصاددان به دولت اعلام شده بود كه متاسفانه با بى‌توجهى مسئولان ما الان شاهد جلوه‌هاى اين هشدارها هستيم. همان بحران‌هايى در اقتصاد ايران هست كه پيش‌بينى شده بود.
شما اثرات افزايش نفدينگى يعنى سياستى كه دولت احمدى‌نژاد اعمال كرد را به زبان ساده چگونه توضيح می‌دهيد؟
آرش حسن‌نيا: ثابت شده كه رشد نقدينگى منجر به رشد تورم در اقتصاد ايران می‌شود. در دولت جديد تلاش شد كه بگويند چنين ارتباطى وجود ندارد. اما توجه به نرح تورمى كه ما الان شاهدش هستيم، و رشد نقدينگى ۳۶ درصدى كه كم‌نظير است، ثابت مى‌كند كه سرعت فزاينده افزايش پايه پولى در اقتصاد كشور است كه سياست‌هاى دولت نهم اين را تقويت كرده است.
از قرار اين خودش هنرى است كه دولت نهم در مدتى به اين كوتاهى توانسته باشد چنين پيامدهايى در عرصه اقتصادى ايجاد كند. كارشناسان واقعا متعجب‌اند كه چگونه اين ساختارها يكى پس از ديگرى مورد آسيب قرار گرفتند….
آرش حسن‌نيا: من حرف شما را تاييد می‌كنم. علم اقتصاد حاصل انباشت دانش بشرى در طول تاريخ است و تئورى‌هاى اقتصادى در كشورهاى مختلف آزموده و ثابت شده‌اند. به نظر می‌رسد دولت نهم برغم تمام اين تئوريهاى ثابت شده كار خود را می‌كند. افزايش نرخ نقدينگى منجر به نرخ تورم می‌شود، استفاده بيش از حد از درآمدهاى دلارى و تبديل آن به ريال و تزريق آن به اقتصاد كشور منجر به پيامدهاى ناگوار می‌شود كه الان شاهدش هستيم. استفاده ۴۰ ميليارد دلارى از درآمدهاى نفتى، رشد نفدينگى ۳۶ درصدى، اتخاذ سياست‌هاى انبساطى به شكل افراطى و پرداخت تسهيلات مختلف سرعت گردش پول و دامن زدن به رشد پايه پولى و كسرى بودجه فزاينده دولت باعث شده كه اقتصاد ايران تورم بالايى را در كنار يك ركود عجيب تجربه كند.
بيشتر صاحبنظران، سال ۸۶ را براى ايران از نظر اقتصادى بسيار وخيم ارزيابى مى‌كنند. شما در صورت موافقت با چنين نظرى، مولفه‌هاى اين وخامت را چه بر مى‌شمريد؟
آرش حسن‌نيا: البته بودجه سال ۸۶ دولت كه با تاخير زياد به مجلس رفت، بروز خطراتى را اعلام كرده كه نشان می‌دهد دولتمردان اوضاع را فهميده‌اند و سعى كرده‌اند اصلاحاتى در لايحه بودجه ۸۶ انجام دهند. من فكر می‌كنم سال ۸۶ ما عوارض بودجه سال ۸۵ را شاهد خواهيم بود.
مثال مشخصى می‌توانيد بزنيد؟
آرش حسن‌نيا: مهمترين ويژگى و شاخص اقتصاد كشور در سال ۸۶ روند رو به رشد نرخ تورم است. آن نفدينگى كه با فروش اوراق مشاركت و تلاشی كه دولت براى جذب آن كرده بود، با تاخير در سال آينده خود را نشان می‌دهد. از طرفى تحريم‌هاى احتمالى ايران، ريسك سرمايه‌گذارى در كشور را بالا می‌برد و نكته مهم كه به نظر من حالا دولتمردان ايران را نگران‌تر كرده، بازار نفت است و روندى كه تازگى در كاهش بهاى نفت در بازارهاى جهانی شكل گرفته است. مجموعه اين عوامل می‌تواند سرمايه گذارى‌هاى توليدى در ايران را كاهش دهد. هم افزايش تورم را باعث شود و هم هزينه‌هاى توليد را بيش از هر زمان ديگر بالا ببرد. به نظر من تمام اين عوامل شرايط بسيار سختى براى مردم ايران به دنبال خواهد داشت.
پس باز مردم قربانى اين شرايط هستند…
آرش حسن‌نيا: بله! در تمام اين كنش‌ها و واكنش‌ها، در نهايت اين مجموعه‌اى هزينه‌ها را پرداخت می‌كند كه محدوديت درآمد دارد و دهك‌هاى پايين درآمدى را تشكيل می‌دهند و هيج قدرت مانور براي افزايش درآمدهاى خود ندارند و بيشترين آسيب‌ها را خواهند ديد.

اعلاميه جهانی یونسکو درباره تنوع فرهنگی

 

كنفرانس عمومي
متعهد به اجراي كامل حقوق بشر و آزادي‌هاي اساسي مندرج در اعلاميه جهاني حقوق بشر و ديگر ميثاق‌هاي حقوقي به رسميت شناخته شده، از قبيل دو ميثاق بين‌المللي 1966 به ترتيب مرتبط با حقوق مدني، سياسي و با حقوق اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، مي‌باشد.

همانگونه كه مقدمه اساسنامه يونسكو تصريح مي‌كند «اشاعه گسترده فرهنگ، و آموزش بشريت براي عدالت و آزادي و صلح براي منزلت انسان ضروري است و وظيفه‌اي مقدس را ايجاب مي‌كند كه تمام ملت‌ها بايد با روحيه‌اي از همكاري و علاقه متقابل آنرا انجام دهند».

طبق ماده (1) اساسنامه يادآوري مي‌كند كه همزمان با ملاحظات ديگر، پيشنهاد «تدوين قراردادهاي بين‌المللي را كه ممكن است براي حمايت از جريان آزاد عقايد از طريق نوشته و تصوير لازم باشد» به يونسكو واگذار كرده است، به مقررات مرتبط با تنوع فرهنگي و اعمال حقوق فرهنگي در اسناد بين‌المللي اشاره دارد كه يونسكو آنها را تصويب كرده است فرهنگ بايد به عنوان مجموعه‌اي از ويژگي‌هاي معنوي، مادي، فكري و احساسي خاص جامعه يا يك گروه اجتماعي تلقي شود، كه علاوه بر اين موارد هنر، زبان و ادبيات، شيوه‌هاي زندگي با همديگر، نظام ارزش‌ها، سنت و باورها را نيز دربرمي‌گيرد، فرهنگ در مركز مباحثات مربوط به هويت، انسجام اجتماعي، و توسعه دانش مبتني بر اقتصاد قرار داشته و ارتباط متقابل بين فرهنگها، مدارا، گفتگو و همكاري، در فضايي از اعتماد متقابل و تفاهم از جمله بهترين ضمانت‌هاي صلح و امنيت بين‌المللي است و خواهان همبستگي بيشتر بر شالوده پذيرش تنوع فرهنگي، آگاهي از وحدت نوع بشر، و توسعه مبادلات ميان فرهنگي است و اين مسئله را مورد توجه قرار مي‌دهد كه فرايند جهاني‌شدن، كه با توسعه سريع فن‌آوريهاي اطلاعاتي و ارتباطاتي جديد هموار شده است، گرچه مظهر چالشي براي تنوع فرهنگي مي‌باشد، ولي شرايط از سرگيري گفت و گو ميان فرهنگ و تمدن‌ها را به وجود مي‌‌آورد، با آگاهي از اختيار خاصي كه، در چهارچوب نظام ملل متحد، براي حفظ و حمايت تنوع پربار فرهنگ‌ها به يونسكو واگذار شده است، اصول زير را اعلان و اعلاميه حاضر را تصويب مي‌كند:

هويت، تنوع و كثرت‌گرايي

ماده 1ـ تنوع فرهنگي: ميراث مشترك بشريت

فرهنگ در پهنه زمان و مكان شكل‌هاي متنوع به خود مي‌گيرد. اين تنوع در يگانگي و كثرت هويت‌هاي گروه‌ها و جوامعي كه نوع بشر را ايجاد مي‌كنند، جاي دارد. همان قدر كه تنوع حياتي براي طبيعت ضروري است، تنوع فرهنگي نيز، به عنوان منشأ تبادل، نوآوري و خلاقيت، براي طبيعت لازم است. بدين معنا، تنوع فرهنگي ميراث مشترك بشريت است و بايد به رسميت شناخته شده و به نفع نسل‌هاي حال و آينده تأييد شود.

ماده 2ـ از تنوع فرهنگي تا كثرت‌گرايي فرهنگي

در جوامع بيش از پيش متنوع ما، ايجاد همكاري متقابل سازگار در ميان مردم و گروه‌هايي با هويت‌هاي فرهنگي متكثر، متنوع، و پويا و نيز ايجاد رغبت در آنها براي زندگي كردن با همديگر امري ضروري است. سياست‌هاي شمول و مشاركت تمام شهروندان تضمين‌هاي انسجام اجتماعي، يعني بقاي جامعه مدني و صلح، هستند. براساس اين تعريف، كثرت‌گرايي فرهنگي به واقعيت به تنوع فرهنگي نمود سياسي مي‌بخشد. كثرت‌گرايي فرهنگي، كه از يك چارچوب دموكراتيك قابل تفكيك نيست، منشأ تبادل فرهنگي و شكوفايي قابليت‌هاي خلاق است كه ضامن حفظ زندگي عمومي مي‌باشد.

ماده 3ـ تنوع فرهنگي به عنوان عاملي در توسعه

تنوع فرهنگي دامنه امكانات عمومي مردم را وسيع‌تر مي‌كند و يكي از ريشه‌هاي توسعه است. مفهوم توسعه صرفاً رشد اقتصادي نيست، بلكه روشي براي دستيابي به يك زندگاني ايده‌آل از نظر فكري، احساسي، اخلاقي، و معنوي مي‌باشد.

تنوع فرهنگي و حقوق بشر

ماده 4ـ حقوق بشر به عنوان ضمانت‌هاي تنوع فرهنگي

دفاع از تنوع فرهنگي يك ضرورت اخلاقي است كه از احترام به منزلت انسان غيرقابل تفكيك است. اين دفاع مستلزم داشتن تعهد به حقوق بشر و آزادي‌هاي اساسي، به خصوص حقوق اشخاص متعلق به اقليت‌ها و حقوق اقوام بومي، است. هيچ كس نمي‌تواند براي نقض حقوق بشر كه قانون بين‌الملل آنها را ضمانت كرده است يا تحديد حدودشان به تنوع فرهنگي استناد كند.

ماده‌5ـ حقوق‌فرهنگي‌بعنوان‌فراهم‌كننده‌محيط‌براي‌تنوع‌فرهنگي

حقوق فرهنگي بخشي تفكيك‌ناپذير از حقوق انساني است كه جهاني، يكپارچه، و وابسته به هم هستند. شكوفايي تنوع خلاق مستلزم اجراي كامل حقوق فرهنگي است كه در ماده 27 اعلاميه جهاني حقوق بشر و در مواد 13 و 15 ميثاق بين‌المللي حقوق اقتصادي، اجتماعي، و فرهنگي تعريف شده‌اند. بنابراين، همه اشخاص حق بيان و آفرينش و نشر آثارشان به زبان دلخواه خود، و به خصوص زبان مادري‌شان را دارند؛ همه اشخاص حق برخورداري از آموزش و كارآموزي با كيفيت مطلوب را دارند كه كاملاً هويت فرهنگي آنان را محترم شمارد؛ و تمام اشخاص حق مشاركت در زندگي فرهنگي دلخواه خود و هدايت كارهاي فرهنگي خودشان، به شرط رعايت حقوق بشر و آزادي‌هاي اساسي، را دارند.

ماده 6ـ به سوي دستيابي همگان به تنوع فرهنگي

ضمن فراهم كردن جريان آزاد عقايد از طريق نوشته و تصوير بايد مراقب بود كه تمام فرهنگ‌ها بتوانند خود را بيان كنند و بشناسانند. آزادي بيان، كثرت‌گرايي رسانه‌اي، چندزبانه بودن، دستيابي يكسان به هنر و دانش علمي و فني، از جمله به شكل كامپيوتري، و امكان براي همه فرهنگ‌ها براي داشتن دسترسي به وسيله بيان و نشر ضمانت حفظ و بقاي تنوع فرهنگي هستند.

تنوع فرهنگي و خلاقيت

ماده 7ـ ميراث فرهنگي به عنوان سرچشمه خلاقيت

خلاقيت از ريشه‌هاي سنت فرهنگي نشأت مي‌گيرد، ولي در ارتباط با ديگر فرهنگ‌ها شكوفا مي‌شود. به اين دليل، ميراث در تمامي شكل‌هايش بايد حفظ، توسعه، و به نسل‌هاي آينده به عنوان پيشينه‌اي از تجربه و آرزوهاي انساني منتقل شود تا خلاقيت را در همه شكل‌هاي متنوع بپروراند و منبع الهام بخش گفت و گوي واقعي ميان فرهنگ‌ها باشد.

ماده 8ـ كالاها و خدمات فرهنگي: كالاهايي از نوعي بي‌همتا

در مقابل تحول اقتصادي و فن‌آوري امروز، كه چشم‌اندازهاي وسيعي براي آفرينش و نوآوري گشوده است، بايد به تنوع عرضه آثار خلاق، به ويژگي كالاها و خدمات فرهنگي، به عنوان ناقل هويت، ارزش‌ها و پيام‌ها، توجهي خاص مبذول شده و صرفاً به عنوان كالاها يا اجناس مصرفي تلقي نشوند.

ماده 9ـ سياست‌هاي فرهنگي به عنوان كاتاليزورهاي خلاقيت

ضمن فراهم كردن امكان گسترش آزاد عقايد و آثار، سياست‌هاي فرهنگي بايد شرايط منتهي شدن به توليد و اشاعه كالاهاي فرهنگي متنوع را از طريق صنايع فرهنگي، كه وسيله عرض وجود كردن خود را در سطح محلي و جهاني دارند، به وجود آورند. به عهده هر دولتي است كه، با توجه به تعهدات بين‌المللي‌اش، سياست فرهنگي خود را تعريف و آنرا از طريق روش‌هايي كه مناسب مي‌بيند ـ اعم از حمايت عملياتي يا وضع مقررات مناسب ـ به اجرا درآورد.

تنوع فرهنگي و همبستگي بين‌المللي

ماده 10ـ تقويت ظرفيت‌ها براي آفرينش و اشاعه جهاني

در برابر عدم توازن‌هاي جاري در گردش و مبادلات كالاها و خدمات فرهنگي در سطح جهاني، مستحكم كردن تعاون و همبستگي بين‌المللي با هدف فراهم كردن امكانات براي تمام كشورها، به ويژه كشورهاي در حال توسعه و كشورهاي در حال گذار، براي ايجاد صنايع كارآمد و رقابتي در سطح ملي و بين‌المللي امري ضروري است.

ماده 11ـ ايجاد مشاركت بين بخش عمومي، بخش خصوصي و جامعه مدني

نيروهاي بازار به تنهايي نمي‌توانند حفظ و ارتقاي تنوع فرهنگي، كه كليد توسعه پايدار انساني است، را حفظ كنند. از اين منظر، اهميت سياست دولتي، در مشاركت با بخش خصوصي و جامعه مدني، بايد از نو تأكيد شود.

ماده 12ـ نقش يونسكو

يونسكو به موجب حكم وظايفش اين مسئوليت‌ها را داراست:

الف ـ حمايت از گنجاندن اصول برشمرده در اعلاميه حاضر در راهبردهاي توسعه كه در تشكيلات بين دولتي مختلف ترسيم شده‌اند؛

ب ـ ارائه خدمات به عنوان محل رجوع و ميعادگاهي كه در آنجا دولت‌ها، سازمان‌هاي دولتي و غيردولتي بين‌المللي، جامعه مدني و بخش خصوصي بتوانند براي تعريف مفاهيم، اهداف، و سياست‌ها درباره تنوع فرهنگي به همديگر بپيوندند؛

ج ـ تعقيب فعاليت‌هايش براي برقراري استاندارد، افزايش آگاهي و ايجاد ظرفيت در حوزه‌هاي مرتبط با اعلاميه حاضر در چارچوب زمينه‌هايي كه صلاحيت و توانايي انجام آنرا دارد.

خطوط اصلي طرح عملياتي براي اجراي اعلاميه جهاني يونسكو درباره تنوع فرهنگي

دولت‌هاي عضو خود را متعهد مي‌كنندكه براي اشاعه گسترده «اعلاميه جهاني يونسكو درباره تنوع فرهنگي» اقدامات مناسب را انجام دهند و كاربرد مؤثر آن، به ويژه از طريق همكاري به منظور دستيابي به اهداف زير، را تشويق كنند:

1 ـ عمق بخشيدن به مباحث بين‌المللي درباره پرسش‌هاي مرتبط به تنوع فرهنگي، به خصوص در مورد پيوندهاي آن با توسعه و تأثير آن بر سياست‌گذاري، در سطوح ملي و بين‌المللي و پيشبرد پيشنهاد تدوين يك سند حقوقي بين‌المللي درباره تنوع فرهنگي.

2 ـ ارتقاي تعريف اصول، استانداردها و روش‌ها، در سطوح ملي و بين‌المللي، و نيز افزايش آگاهي و الگوهاي همكاري، كه بيش از همه منشأ حفظ و حمايت تنوع فرهنگي هستند.

3 ـ ميدان دادن به تبادل دانش و بهترين روشها در ارتباط با كثرت‌گرايي فرهنگي به منظور آسان ‌ساختن همه فراگيري

4 ـ تشويق «يادگيري و آموزش كامپيوتر» و فراهم كردن مهارت بيشتر در فن‌آوري‌هاي جديد اطلاع‌رساني و ارتباطات، كه هم بايد به عنوان رشته آموزشي و هم به عنوان وسايل آموزشي، كه قادر به افزايش اثربخشي خدمات آموزشي هستند، تلقي شود.

5 ـ حمايت از تنوع فرهنگي در اينترنت و تشويق دسترسي اشخاص و گروه‌ها با پيش‌زمينه‌هاي فرهنگي مختلف و كسب مشاركت آنها در جوامع متنوع.

6 ـ پيشبرد بيشتر فهم و توضيح محتواي حقوق فرهنگي به عنوان بخشي تفكيك‌ناپذير از حقوق بشر.

7 ـ حفظ ميراث زباني بشريت و حمايت از بيان، آفرينش، و انتشار در بيشترين شمار ممكن از زبان‌ها.

8 ـ تشويق تنوع زباني ـ ضمن احترام به زبان مادري ـ در تمام سطوح آموزشي در حد امكان و فراهم كردن شرايط به يادگيري چندين زبان از سنين نوجواني.

9 ـ افزايش آگاهي از ارزش‌هاي مثبت تنوع فرهنگي از طريق آموزش و از طريق بهبود طرح برنامه‌هاي درسي و آموزش معلمان. دسترسي همگاني به اينترنت و به تمام اطلاعات در حوزه عمومي.

10ـ مخالفت با شكاف علمي از طريق ايجاد دسترسي براي كشورهاي در حال توسعه به فن‌آوري‌هاي جديد، با كمك كردن آنها براي مهارت يافتن در فن‌آوري‌هاي اطلاع‌رساني و ايجاد تسهيلات در انتشار كامپيوتري محصولات فرهنگي بومي و با ايجاد دسترسي براي آن كشورها به منابع رايانه‌اي آموزشي، فرهنگي، و علمي موجود در جهان از طريق همكاري با سازمان‌هاي مربوط در نظام سازمان ملل.

11 ـ تشويق توليد، حمايت و نشر محصولات متنوع در شبكه‌هاي رسانه‌اي و اطلاع‌رساني جهاني و بدين منظور، حمايت از نقش خدمات راديويي و تلويزيوني عمومي در توسعه محصولات ديداري ـ شنيداري با كيفيت خوب، و فراهم كردن شرايط به وجود آمدن ساز و كارهاي ياري‌بخش براي آسان‌سازي توزيع آنها.

12 ـ تدوين سياست‌ها و راهبردها براي حفظ و بهبود ميراث فرهنگي و طبيعي، به خصوص فرهنگ شفاهي و ناملموس، و مبارزه با ترافيك كالاها و خدمات فرهنگي.

13 ـ بسط سياست‌هاي فرهنگي از جمله: ترتيبات حمايت عملياتي و ايجاد چارچوب‌هاي تنظيم‌كننده مناسب، به منظور حمايت از اصولي كه در اين اعلاميه پاس داشته شده‌اند، مطابق با تعهدات بين‌المللي واجب بر هر دولت.

14 ـ درگير ساختن تمام بخش‌هاي جامعه مدني از نزديك در تدوين سياست‌هاي عمومي با هدف حفظ و حمايت تنوع فرهنگي.

15‌ ـ به رسميت شناختن و تشويق سهمي كه بخش خصوصي مي‌تواند در بهبود تنوع فرهنگي داشته باشد و بدين منظور، تسهيل ايجاد تريبون‌هايي براي گفت و گو بين بخش عمومي و خصوصي.

دولت‌هاي عضو توصيه كردند كه مدير كل، اهداف برشمرده در اين طرح عملياتي را در اجراي برنامه‌هاي يونسكو به حساب آورد و به منظور افزايش اثربخشي اقدامات به نفع تنوع فرهنگي آنها را به نهادهاي نظام سازمان ملل متحد و ديگر سازمان‌هاي بين دولتي و غيردولتي ذيربط منتقل كند

دوکتور فرزانه دن بیر مقاله(ایل دؤنومو موناسبتیله).

دده قورقوت دستانلاري حاققيندا
دكتر فرزانه

فولكلوروموزون گؤزل اينجيسي و اؤلمز شاه اثري اولان دده قورقوت دستانلاري بارده بو سون ايللرده باشلاميش يئني باخيشلار و آراشديرمالار، ‌ايكي مين ايلين باشلانيشيندا دا دوام ائده‌جك و بلكه ده بو خصوصدا يئني گؤروشلر و يكونلاشديرمالار اورتايا چيخاجاقدير. داغين وحشي لاله‌لريني گؤز اؤنونده جانلانديران بو دستانلار،‌ اؤز دوغما اسلوبو، جانلي تصويرلري، پارلاق گونش كيمي مدنيت تاريخيميزه‌ ايشيق ساچميش، ‌اؤز بللورلوغونو قوروموش و كئچميشين صاف گوزگوسو كيمي بيزه گليب چاتميشدير.

اثر، بير چوخ ديللره ترجمه ائديلميش، حاققيندا چوخلو مقاله لر و آچيقلامالار يازيلميشدير.

فواد كؤپرولو، بؤيوك مدرس و آراشديريجيسي، وقتيله حاقلي اولاراق، دئميشدير: اگر بوتون تورك مدنيتينه عايد اثرلري ترازي نين بير گؤزونه و دده قورقوت دستانلاريني او بير گؤزونه قويسانيز، دده قورقوت آغير باسار. پروفسور دوقتور محرم ارگين باشقا تورك آراشديريجيسي، اثرين بو گونكو ديلده حاضيرلاديغي نسخه‌سينه يازديغي باش سؤزده، بير ميللي شاه اثره اون دانادان چوخ خصوصيت سانير، بو خصوصيّتلر بو تونلوكله دده قورقوت دستانلاري حاققيندا صدق ائدير. دده قورقوت بوتون وارليغي ايله بير ميللي ـ مدني اثردير. دده قورقوت دستانلاري مضمون و تاريخي باخيمدان آيري ـ آيري اولاي و ماجرالاري يوكلنميش اولسادا، بو اولايالار و ماجرالارآذربايجان تورپاغي ايله ايلگيلي دير. دستانلارين اويناق صحنه لرينده اشتراك ائدن كيشيلر و قادينلار تورك اوغوزو ائللريندن اولوب و ياري كوچري حالدا، بزكلي چاديرلارين آلتيندا و بدوي (اصيل) آتلارين دوشونده باشاآپاريرلار. بونلار باغلي اولدوقلاري شرايطه اويغون ايگيتليك و دؤيوشگنليگي هر شئيدن اوستون سانير و اينانجلاريني يئرينه يئترمكده هئچ تلاشدان چكينمير. ايچريلرينده دؤيوش و ياشاييش باجاريغي جوشان بوايگيتلر، يئري گلينجه شراب ايچيرلر، دلاورليگله آت چاپير و شمشير وورورلار.

ياشيل اوتلاقلار آرزوسيله اورتا آسيا چؤللريني بوراخيب باتي، خصوصيله داغلاري‌نين دؤشلريندن پريل ـ پريل چايلار و چشمه‌لر آخان آذربايجان وايرانين باشقا اوتلاقلاريني مسكن ائدن بو قوچاق كيشيلر و آروادلار، الوان چاديرلار، قوش كيمي سيچرايان آتلار و دؤيوش سلاحلاريله بيرليكده اؤز اينانجلاريني قومي رسم ـ‌ رسوملاريني، اساطير و افسانه‌لريني ده تازا قايناييب قاريشديقلاري اؤلكه‌يه گتيرميشلر و بو يئني اولكه نين شرايطينده بير سيرا دگيشيكليكلري اؤز رسوم ـ مراسملرينده منيمسه ميشلر.

دده قورقوت دستانلاري، بوائل اوبا لارين آذربايجان شرايطينده تاريخ، ديل، ادبيات، آداب و ‌فولكلوري ايله، قايناييب قاريشميشدير. بو دگيشمه داستانلارين آنلام و اسلوبونو معين حالدا اورتا آسيا ائل اوبالاري دستانلاريندان آييرميش و اونلارا آذربايجان فولكلورو سجيه‌سي وئرميشدير. توركلر چوخ قديم عصرلردن آذربايجاندا اولموشلار، آنجاق اونلارين ان توپلوم گليشي ائله 12 ـ نجي ميلادي عصرده اولموشدور.

دده قورقوت دستانلاري‌نين ال يئترده اولماسي، 19ـ ‌نجي عصرين اوّللرينه قدر بيليم دونياسينا بوگونكو بيچيمده تانينماميشدير. بو ايش سون ايكي يوز ايله ياخين زماندا اوز وئرميش و يو قيمتلي اثر تانينيب و اونون محتواسي بيلگينلرين و آراشديرچيلارين دقت و سايغيسيني قازانميشدير.

1950 نجي ايله قدر، بيليك دونياسي بو اثرين بير تك نسخه سيني تانيميشدي. بواثرين يازي يا كؤچوره‌ني و اونون يازيلديغي تاريخ معلوم اولمايان نسخه، ‌هاميدان اونجه بيلگين «ديتس» ين نظريني چكير. او اثرين «تپه گوزون بساتين اليله اولدورولمه‌سي» دستاني‌ني 1815 ده آلمانجا ترجمه‌سيني نشر ائدير.ديتسين ترجمه سينده اشتباهلار اولدوغو حالدا، اوكيتابي تانيتديرماقدا دگرلي ملاحظه‌لر ايره‌لي سورموشدور.

ديتس‌دن سونرا تانينميش آلمان شرقشناسي، تئودور نؤلدكه، اونون آردينجا مشهور روس شرقشناسي بارتولد، اثرين ترجمه ايشيني اله آليرلار،‌ لاكين متنين آيدين اولماديغيندان بونلاردا بو ايشي ياريمچيق بوراخيرلار. بارتولدون ايشي دستانلارين ترجمه سينده دوام ائدير و اثرين روسجا ترجمه سي ايشيق اوزو گؤرور. بارتولدون روسجا ترجمه‌سي اونجه حميد آراسلي و محمد حسين طهماسب ـ آذربايجان عالملري طرفيندن ياييلير و سونرا 1962 نجي ايلده همين ترجمه دن باشقا بير چاپ معروف مستشرقلر، ياكوبوفسكي، ‌ژيرمونفسكي و باشقالاري طرفيندن نشر ائديلير. اثرين كامل متني، عرب رسم الخطي ايله،‌ برلن (درسدن) نسخه‌سي اساسيندا 1916 دا معلم رفعت طرفيندن استانبولدا چاپ ائديلير. معلم رفعت اؤز باخيشينا گؤره آنلاشيلماز كلمه و عبارتلري دوزلتميش. بونونلا‌ بئله، بير سيرا كلمه‌لر اونادا آنلاشيلماز قالميش و اونلارين قارشيسيندا «آنلاشيلمادي» علامتي قويموشدور. معلم رفعتين ايشي، ‌كيتابي عرب الفباسيندان فايدالانانلارين آراسيندا تانيتديرير.

1938نجي ايلده، اورهان شائق گؤي ياي، باشقا بير تورك بيلگيني، اثرين يئني چاپيني آرتيرديغي مفصل اؤن سوز، حاشيه و لغت ايله يئني لاتين آلفباسيندا نشر ائتدي. 1939دا دا حميد آراسلي آذربايجان آراشديريجيسي، او گونلر باكي‌دا رايج الفبا ايله اثري چاپا وئردي. آراسلي باكي چاپينا يازديغي اؤن سؤزده اثرين املاسي نين قاريشيق و اوخونماز اولدوغونون باشليجا سببلريندن بيريني اثرين آذربايجان ديلينده اولماسي ايله ايضاح ائدير. آراشديريجيلارين بير چوخو، اثرده اولان سؤزلري آچيقلايانميرلار.كيتابين خصوصيله تركيه و آذربايجاندا تانينماسي بير چوخ بيلگينلر و فولكلور شناسلارين دقتيني چكير.

تركيه‌ده عبدالقادر اينان، عليرضا يالمان، فواد كؤپرولو، پرتو نائلي، محرم ارگين و باشقالاري، آذربايجاندا ع.سلطانلي، شامل جمشيداف، م.ح طهماسب، م.رفيعلي، ا.م.دميرچي زاده و آيريلاري اثرين فولكلوريك و تاريخي ـ بديعي دگري بارده ده بير چوخ ملاحظه‌لر ايره‌لي سورورلر.

1950 ده، روزي، ايتاليالي عالم، واتيكان كيتابخانا سيندا دده قورقودون اون ايكي دستانيندان آلتي‌سينا شامل بير نسخه اله گتيردي. واتيكان نسخه‌سي ده درسدن نسخه‌سي كيمي اثرين يازاري (كوچوره ني) و يازيلما تاريخينه اشاره ائتمير. روزي اله گتيرديكي نسخه‌ني اؤن سؤز و لغتنامه ايله 1952 ده منتشر ائدير.

دده قورقوت دستانلاريندان چاپ اولان ان مفصل آراشديرمالاردان بيري، تورك ديلچي و آراشديريجيسي محرم ارگين طرفيندن اولموشدور. ارگين اؤز ايشينين ثمره‌سيني ايكي جلدده: بيرينجي جلد اؤن سؤز اثرين انتقادي و تطبيقي متنيني 1958 نجي و ايكينجي جلدي، اثرين لغتنامه و گرامريني داشييان قسمتيني 1962 ده نشر ائتميشدير. محرم ارگين، اوز آراشديرمالاريندا تفصيل حالدا، دده قورقوت دستانلاري‌نين آذربايجان و اورادا ياشايان خلقين حياتي ايله آيريلماز ايلگيلرينه تاكيد ائدير. بو آراشديرمادان بير پاراگراف آشاغيدا گتيريريك:

«بير سؤزله، دده قورقوت كيتابي، آذري ساحه‌سي دير. ‌دستانلاردا گئدن يئر و ائل آدلاريندان علاوه، اثرين ديلي ده بو اؤلكه نين دامغاسيني داشيير. 14 نجي قرن ميلادي ده قاضي برهان الدين ده گؤزه ووران آذري توركجه‌سي نين نشانه‌لري، دده قورقوت دا داها قاباريق و باخيش چكن دير. بئله ليكه اثرين ديلي ده، ‌اونون جغرافي دورومو و قورولوشو ايله اويوشور. بيز آشاغيدا اثرين گرامريني آراشديراندا،‌ بوديلين ايلگيلريني آذري ديلي ايله ياخيندان كؤره‌جه‌ييك بونونلا بئله، بير اؤتري باخيش اثرين اسلوبونا بئله بيزي آذري ساحه سينه آپارابيلر. گرامري علامتلر اؤز يئرينده، بوردا كلمه لر، تركيبلر و جمله لرده هر سطيرده بيزي آذري ديلي ايله اوز به اوز ائدير. .. (بورا دا مؤلف چوخلو نمونه و اولگولر گتيرمكله آذري ديلينين نشانه‌لريني متنده گؤسترير و سونرا دوام ائدير.) … تكجه دده قورقوت كيتابي‌نين گرامر اساسلاري و ديلي يوخ، بلكه اونون اسلوبودا آذري ساحه سينين رنگيني داشيير. اونون مجاز تشبيه لردن ايراق و آنلاملاري چيلخا سؤزلرله سؤيله‌مك آذري اسلوبونون ان قاباريق خصوصيتيني تشكيل ائدير. دده قورقوت كيتابيندا عيناً بئله بير اسلوب وبئله بير بيان شيوه سيله اوز ـ اوزه گليريك .. (محرم ارگين دده قورقوت كيتابي، ايكنجي جلد، ص 252و 254).

تركيه‌ده آراشديرما ايشلري ايله ياناشي، نئچه موردده دستانلارين متنيني بوگونكو تركيه ديلينه كؤچوروب و چاپ ائتميشلر. بو كؤچورمه‌لرده ايستر ـ ايسته‌مز متنده گئدن بير سيرا بوگونكو توركيه توركجه‌سينده آنلاشيماز اولان لغتلر و دئيملري دگيشميشلر. بو دگيشيلميش لغت و دئيملردن بير سيراسي بو گونكو آذري ديلينده اولدوقجا رايج ويايغيندير.

خلاصه صورتده اشاره ائديلن ايشلردن علاوه دده قورقوت دستانلاريندان چوخلو يايينلار و باشقا ديللره ترجمه اولموش، اونلارين مشهور لاريندان ايكي انگليس ترجمه، بيري انگلستاندا و او بيريسي امريكا دا اولموشدور. اثرين فارسجا ترجمه سي، ‌اثرين اصلي متنيندن يوخ، انگليسي ترجمه‌لرين بيري اساسيندا فارسجايا چئوريلميشدير. اثرين آلمانجا ترجمه سي ده نئچه ايل اوّل ع.شميده طرفيندن نفيس صورتدده چاپ ائديلميشدير.

دده قورقوت دستانلاري حاققيندا آختاريش و آراشديرمالار آپاران بيلگين و تدقيقاتچيلار گؤردوكلري ايشلرين اساس قسميني دده قورقودون تاريخي يا افسانه وي حيات دستانين تشككول و يازيا گئچمه‌سي، اثرده گئدن تاريخي اولايلار و اثرين فولكلوريك دگري و بو كيمي بحثلره حصر ائتميشلر.

دده قورقوت شخصيتي مسئله‌سي منابع ده وئريلن جور به جور بيلگيلر وخبرلره گؤره بير شبهه‌لي دومان و افسانه ايله اورتولو قالميشدير. دده قورقوت آدي دده قورقوت دان علاوه جامع التوايخ خواجه رشيد الدين و شجره تراكمه ابوالقاضي بهادر خان كيمي تاريخي سيمالار كيتابلاريندا وهابئله تورك ائللري نين فولكولوريك ادبياتينا گلميشدير.

بو روايتلره داياناراق، دده قورقوت بير يئرده اوغوز (اوغوز توركلري نين اولوباباسي) نين چاغداشي و باشقا بير يئرده مسيح و پيامبر اسلامين چاغدشي و بلاخره عباسي خليفه‌لري ايله ياشيد گؤروشور بئله بير اوزون اوزادي زماندا اوزونو گوسترمكده اولان دده قورقوت دوغولوب ياشاديغي مكان حيثيندن بير يئرده آياق ايزلريني اورتا آسيا و سيحون ـ جيحون قييي لاريندا(ساحيللرينده) گوسترير و باشقا بير يئرده ابدي ياتاجاغيني دربند ياخينلاريندا بيلديرير.

دده قورقودون زماني و مكاني باره ده اولان بو اويوشمازليقلار، اونون شخصيتي نين باشقا يونلريني ده احاطه ائدير وسيماسيني اساطير و افسانه‌يه چولقايير. بو روايتلرين يير چوخوندا دده قورقوت بير خير خواه ائل آغ ساققالي كيمي تانينير، اوكرامت صاحبي و بير سيرا انساني ياراشيقلارا يئيه لنديگي حالدا، غيبدن خبر وئرمك باجاريغينا مالكدير وگله‌جكي يوزور. بو سون خصوصيت، دده قورقودو اسلامدان اونجه بير شامان او اسلامين قبول ائديلمه سيله بير كرامت گوسترن آغ ساققال (پيرـ مراد) سيماسيندا گوسترير.

دده قورقودون غيبدن خبر وئرمه سي و «ولايت صاحبي» اولدوغو باره ده دستانلارين باشلانيشيندا دا اشاره گئتميشدير: «رسول عليه السلام زمانينا ياخين بايات بويوندان قورقوت آتا ديرلر بير ارقوپدي. اوغوزون اول كيشي تمام بيلجيسييدي. نه ديرسه اولاردي. غايبدن درلو خبرلر سويلردي. حق تعالي اونون گوكلونه الهام ايدردي» …

بوندان علاوه دده قورقودون خيرخواه و مصلحتچي اولدوغو بير سيرا منابعده قيد اولونوبدور. اثرين باشلانيشيندا بونا اشاره‌لر وار: «قورقوت آتا اوغوز قومونون مشكليني حل ايدردي. هرنه ايش اولسا، قورقوت آتا دانيشمايينجا ايشله‌مزلردي. هرنه كي بويورسا قبول ائدرلردي.»…

لاكين اونون غثيبدن خبر وئرديگي و ولايت صاحبي اولدوغو بير يا ايكي يئرده (مثلاً بامسي بيرك) دستانيندا قيد ائديلير. بونونلا بئله، چتينليگي آرادا قالديرير. هم ده شادياناليقلاردا اشتراك ائتمكله قوپوز (ساز) چالير، دعا ـ ثنا اوخويور وقهرمانلاردان صحبت آچير. دده قورقوت خصوصيله بوسون وظيفه‌سي. ‌يعني مجلس قوروب قهرمانلاردان سؤز آچماسي، آذربايجان فولكلوريك ادبياتيندا اوزان ـ عاشيق كيمي آد آپاريلير و دده قورقوت دستانلاريندا «اوزان» آديله ظاهر اولور.

دده قورقودون اشتراكي دستانلاردا اونون دستانلارين مؤلفي اولماديغيني آيدينلادير. لاكين بوعين حالدا بئله بير سورغويا سبب اولور كي سوروشولسون دده قورقود دستانلاري نئجه و كيملرين طرفيندن يارانيب و هانسي تاريخده يازييا آلينيبدير؟

بومطلب ده، دده قورقود دستانلاري باره ده اولان مسئله‌لر كيمي جوربه جور نظرلر وئرمگه سبب اولوب. بعضي آراشديريجيلار چاليشميشلار كيتابين يارانماسي و يازييا آلينماسي باره‌ده قطعي يا حدسي بير تاريخ الده ائده بيلسينلر. آكادميك بارتولد بير سيرا ملاحظه‌لرينده اثرين يارانماسيني 14 ـ نجو عصرين اوللرينه (8 نجي هجري عصرينه) باغلايير. روزي ايتاليالي شرقشناس دستانلاردا اولان بعضي ماجرالري آغ قويونلولارين تاريخي ايله باغلايير.

دده قورقوددستانلاري كيمي فولكوريك اثرده دستانلارين تاپيليش و يارانيشي بير مسئله و اونون يازيليشي و كيتاب شكلي آلماسي ايكينجي مسئله‌دير. باشقا سؤزله دئسه‌ك، هر فولكلوريك اثرين ايشين ايلك بالانيشيندا بير سؤيليه‌ني و قوشاني دا اولموش اولسا، تاپيليش و يارانيشدان سونرا مدتلر و بلكه ده اوزون عصرلر سينه‌دن سينه‌يه نقل ائديلير، جمعيتين گليشمه‌سي ايله بير سيرا آرتيب اسگيلمه‌لر، بير چوخ ماجرالارين اونودولماسي ويئني حادثه‌لرين آرتيريلماسي ايله اوز ـ اوز گلير و سونرا شايد ده يازي و كيتاب پالتاري گئيير. فولكلوريك اثر نه قدر قديم اولسا، بو دگيشيكلر اوندا داها چوخ اوز وئرير.

دده قورقوت دستانلاري نين يارنماسي و توپلانماسيندا، آيري ـ آيري نظريه‌لر سيراسيندا اولا بيلسين كي م.ح.طهماسبين نظري داها عيني ساييلا بيلر. بيز بورادا اونون نظري‌نين خلاصه سيني گتيريرك: «اثرين يارانماسي و يازييا آلينماسي بارده‌ جور به جور نظريه‌لر دئييليبدير. بيزيم عقيده ميزجه بو دستانلار 8 ـ 7 نجي ميلادي عصيرده افسانه‌لر و تاريخي روايت‌لر چارچوبه سينده يارانماغا باشلاميشدير.سونرا اوزون بير دؤوران دا تاريخي حادثه‌لردن روايتلره، ‌روايتلردن افسانه‌لره، افسانه‌لردن ناغيلارا و دستانلارا چئوريلميش و بئله ليكله گليشمه جهتدن كامل‌لشه‌رك، 11ـ10 نجي ميلادي قرن ده آذربايجاندا كئچن حادثه لريله سس ـ سسه وئريب، كيتابي يازييا آلانين اليله دگيشيليب وبو گون بيزيم اليميزه گليب چاتان بيچيمه دوشموشدور. دده قورقوت دستانلاري نين يازييلما تاريخي 13 ـ نجي ميلادي عصيردن بو طرفه دير … (م.ح.طهماسب، دده قورقوت بويلاري حاققيندا عنوانيله «آذربايجان خلق ادبياتينا، داير تدقيقات» كيتابيندا درج اولموش مقاله دن، ‌باكي ـ 1961 ، ص 12».

دده قورقوت كيتابي، بير مقدمه و اون ايكي بويدان (حماسي دستاندان) تشكيل اولوبدور. ‌مقدمه‌ده دده قورقودون افسانه وي سيماسيندان چيزگيلر وئرمكله خلق آراسيندا اونون آديله ايلگيلي بيرسيرا حكمتلي سؤزلردن نقل ائديلميشدير.

اون ايكي دستانين هر بيرينده بير ايگيدين قهرمانليقلاريندان دانيشيلير و دستان همين ايگيدين آديلا عنوانلانير. دستانلار بير سيرا صحنه‌لرين بنزه‌رليگي و اسلوب باخيميندان بير ـ بيريله ايلگيلي اولدوقلاري حالدا، هر دستان اؤزو اوچون آيريجا بير اثر كيمي گؤرونور. اوْن ايكي دستاندان، سگگيز دستاني رزمي، ايكي دستاني عاشقانه و ايكي دستانين اساطيري گؤرونوشو واردير.

دده قورقوت دستانلاريندا تصوير ائديلن توپلوم (جمعيت)، ياري كؤچري و آتاسالار جامعه دير. جامعه‌نين احتياجلاري حئيواندارليقدان و قوشون كشليكلرده اله گلن غنيمتلردن دوغورولور. ساواشلار عموماً آيري ـ آيري بؤلگه‌لر و يا قووملار آراسيندا اوز وئرير. بو ساواشلارين بير چوخو توركلرين اسلامي قبول ائتديكلريندن «سامي دينلي كافرلر» ايله باش وئرير. جامعه‌ده صنعت‌گرلر و پيشه‌ورلردن علاوه، سوداگرلر و تاجرلرده آراداديرلار. اونلار عشيره‌نين ماتاحيني اوزاق اؤلكه‌لره ـ استانبولا، طرابوزانا آپارير و اورادان لازم اولاسي سلاحلاري گتيريرلر، ساواش آلتلري آراسيندا اوخ، كمان، عمود، قالخان، نئيزه، شمشير هر اسلحه‌دن چوخ قيمتلي و اهميتلي دير. شكارين جمعيتده بؤيوك رونقي وار.لاكين اوندان ياشاييشي اؤده مكدن داها چوخ، تفريح، خوش كئچيرمه و هنر گؤسترمه اوچون فايدالانيرلار.

اهلي دؤرد آياقليلاردان اؤكوز، ‌قويون، دوه جمعيتين اقتصادي دورومونا يارديم گؤسترديكلري و آتين ووروش ميدانلاريندا، قوودو، قاچديدا و شكاردا اهميتلي اولدوغوندان بويوك حورمته لايقديرلر. بو احترام اورايا جاقديركي،‌ دستانلاردا انسانلارين خصوصيتلري حئيوانلارين خصوصيتلرينه اوخشاديلير. آنا محبت اوزوندن اوشاغينا، «قويونوم اوغول» دئيير و اوغول آنانين آه ـ ناله سيني دوه ناله سيله اؤلچور، بامسي بيرك دستانينا ايگيت آتيني بو سوزلرله اؤيور: «آت دئمه‌رم سنه قارداش دئيه‌رم، قارداشيمدان يئني! باشيما ايش گلدي، ‌يولداش دئيه‌رم يولداشيمدان يئي».

دده قورقوت دستانلاريندا خانلار، بيگلر و آدليم قهرمانلار عائله‌لرينده گوونلي اولدوغو حالدا، هر آدامين (ايگيدين) اجتماعي دورمو اونون ايگيتليك، جانبازليق و باش‌اوجاليغي ايله تعيين ائديلير. قورخاقلاردان چكين‌لردن و «مخنث» لردن هر يئرده نفرت ايله آد چكيلير. هر قهرمانين آدي ـ ساني و اجتماعي دورومو اونون قوچاقليغي و قورخمازليغي ايله ايلگيلي دير و اساساً يئني يئتمه‌لر و جوانلار دويوش سيرالاريندا ايگيتليك گوسترمه‌يينجه آد قويولمور. البته، بولار اصلينده و جامعه نين قورولوشونا اويغون، عموماً خانزاده‌لر و بيگزاده‌لر باره سينده صدق ائدير و آشاغي صنفلرين اؤزلياقت و قوچاقليقلاريني گؤسترمكده لازمي امكان ويريلمير. بونونلا بئله، دستانلارين بيرينده «سالورقازانين ائوي نين يغمالانماسي» بويوندا، بيز عادي خلقين بيرينين سيماسيندا «قاراجيق چوبانين» ايگيت سيماسيله اوز ـ اوزه گليريك. بو داغلارين، ‌داشلارين و چوللرين ايگيت اوغلو، قازانين قويون سورولري نين چوبانليق وظيفه سيني داشيير، ‌او قدر توكنمز بير قدرت و ايگيتليگه مالكديركي، ‌تك باشينا دوشمنين آلتي يوز آتلي سينين قاباغيندا دايانير، ايلي قاراداشي شهيد اولور، لاكين دشمنين قره قورخولاري و آلداديجي وعده لري اونون دوغرولق و دوزلوك آيناسيني كدرلنديرمير. او اؤلوموندن چكينمه‌دن هر دفعه اون ايك باتمان داش تولازلايان سوينگي ايله دشمني دالا اوتوردور. لاكين قازان ائويني قورتارماغا يوللاناندا قارا چوبانين اونونلا بير ليكده گئتمه سيني شأنينه لايق سانماييب، ‌اونو بير ايري گوده‌لي آغاجا محكم سرييير. اما چوبان زور وئريب آغاجي يئريندن قوپاريرو قازانين دالينجا يولا دوشور. او قازانين بوسوروغوسوناكي، آغاجي هارا آپايرسان، دئيير: «سن دشمنله ساواشدا آجيخاندا، سنه بو آغلاجلا يئمك پيشيريرم». دستانلاردا آيري ـ آيري شكيللرده و هميشه پارلاق سيماسي اولان قازان خان، بورادا قاراجيق چهره‌سي قارشيسيندا اولدوقجا آوازيميش نظره گلير.

دده قورقوت دستانلاريندا قادينلار كيشيلرقدر حؤرمته لايقدير. بورادا بير چوخ شرق افسانه لري نين عكسينه اولاراق، قادين كيشيلرين اويونجاق وسيله‌سي اولماق يئرينه، بوتون انساني دويغولاري و اخلاقي يوكسك آنا رتبه سيله جلوه‌له‌نير. دستانلاردا آروادليقدان هئچ بير نشان گؤرونمور . قادين هر يئرده بير سيرادا بعضاً ده اوتگون دورور. همسر سئچمكده چوخ عادي رسم ـ رسومدان بيري قيزلا اوغلانين آت چاپماقدا، كورنشده، ‌كمان چكمكده و شمشير وورماقدا برابرليگي دير. آنا حققي، تانري حققي دستانلاردا بير نئچه يئرده ياد ائديلير.

دده قورقوت دستانلاريندا اولان ائل ـ اوبالار، اسلامي قبول ائتميشلر و بير چوخ شرايطده اسلامي يايماق «كافرين كليساسين ييخيب، ‌يئرينه مسجد ياپماق و بان بانلاماق (اذان وئرمك)» اونلارين ووروشلاري‌نين اساس علتي كيمي سانيلير. دويوشلرده اله گلن غنيمتلردن «‌خانلار خانينا» بئشده بير (خمس) چيخيرلار. دستانلاردا كربلا حادثه‌سينه اشاره ائديلميش و اسلام مقدس سيمالاري‌نين آدي يئر به يئر تكرار ائديليرو لاكين اسلاما گؤستريلن بوتون بو ايلگي و تعصب‌له برابر، اسلامي سنتلر اونلارين آراسيندا هله درين يئر آچماييب و اونلارين قوچاقليقلاري و ماجرا دالينجا اولدوقلاري، ‌مذهبي اينانجدان داها چوخ قومي خصوصيتلردن باش آليب گلير. منتها بو ايكي خصوصيت دستانلاردا قايناييب بير ـ بيرينه قاريشميشدير.

قهرمانلار و اونلارين فرماني آلتيندا اولانلار هر يئرده توپلوم دشمنله اوز ـ اوزه گليب، چيخيلمازليغا دوشنده صاف سودان «آبدست» آليرلار، ايكي ركعت نماز قيليرلار و آدي گوركلي (مبارك) محمده صلوات گونده‌ريرلر، تا اونون بركتيندن دشمنه غالب گلسينلر. لاكين ييغينجاقلاردا و قوناقليقلاردا آغزي گئن گوپلر اورتايا گليرو ساچلاري هؤرولموش گؤزل اوزلو قيزلار حنالي اللر و نگارلي بارماقلارلا قيزيل قدحلرده بارده سونورلار. شراب ايچمك گناه ساييلماماقدان علاوه (غم توزونو اوركدن سيلمك اوچون) توصيه ائديلير.

دستانلاردا، آندلارهر جور مذهبي بويادان قيراخدادير. آند ايچمك لازم گلنده اونلار مذهبي مقدسلردن چوخ، حياتدا اونلار ايچون فايدالي شئيلره آند ايچيرلر. مثلا «قيلينجيما دوغرانيم». «اوخوما سانجيليم ».«يئر كيمي كرتيله بين».«توپراق كيمي ساورولايين».«اوغلوم دوغماسين دوغسا اون گونه وارماسين!».

بو آندلاردان علاوه دعا و القيشلاردا اؤزونه مخصوص بوياسي وار و مذهبي اؤرتودن قيراخدادير: «ساغ واريب، اسن گله سن!»،«يئرلي قاراداغين ييخلماسين!»،«گؤلگه ليجه قابا آغاجين كسيلمه سين!» «گؤركلي سويون قوروماسين!» «چاليشاندا قارا پولاد اوز قيليجين كوتلمه‌سين».

دستانلاردا قهرمانلار راحاتجا سينا دينلريندن قاييديرلار، قازانين اوغلو اوروزون دستانيندا اوروز دده‌سي‌نين يئر سيز كولوشوندن آجيغي دوتور.آتاسينا خطابا دئيير: «اگر دئمز اولسان (كولمه گي نين سبب‌ني) يئريمدن دورارام، ‌آلا گؤز ايگيتلريمي بويوما آلارام، آبخاز ائلينه گئدرم، قيزل خاچا ال باسارام . شنل گئيميش كشيشين اليني اوپه‌رم، كافرين قيزين آلارام و بير داها سنه قاييتمرام»…

ده‌لي دومرولون دستانينداكي عزرائيل و آلاهين اسلام آللاهي ايله اساسلي فرقي وار. بورادا آللاه بير عادي انساندا باش وئرن ضعفلر گوسترير. اونون اؤيولمكدن و اطاعتدن خوشلانير و اولو درگاهينا اگري باخانلاردان آجيغي گلير و اونلارين جانيني آلماغا فرمان وئرير. همين دستاندا عزرائيل عادي حالدا و آللاهين يارديمي اولمادان بير انساندان قورخور وتكجه حيله و معجزه ايله اونا غالب چيخير.

دده قورقوت دستانلاري بوتون آذربايجان خلقي دستانلاري كيمي، نظم و نثر قسملريندن يارانير. دستان نوعو آذربايجان فولكوريك خلق ادبياتينا، بوتون آل ـ الوانليغي و چوخ مضمونلولوغو ايله برابر بير اورتاق و عمومي حالتي وار، دستانلار معمولابوگون «عاشيق» آديله معروف اولان سوز قوشان و ساز چالان هنرمندلر طرفيندن ايفا ائديلير. «عاشيقلار» كئچميشده اوزان آدلانديريلير و سازلارينا «قوپوز» آدي وئريليردي .

دده قورقود دستانلاري نين نثر اسلوبو اولدوقجا ساده، آخارلي و دانيشيق ديلنيه ياخيندير. بورادا عبارتلر آهنگدار، جمله لر موزون و قيسسا دير. تاسفلر اولسون كي بورادا فرصتين آز اولدوغوندان اثرين نثريندن نمونه گتيرمك امكاني يوخدور.

دده قورقوت داستانلاريندا سازلا اوخونان شعر، وزن، ‌قافيه و هجا باخيميندان، سون دؤورلرده و بوگونكو دستانلاردا اوخونان شعردن فرقليدير. بو شعرين بيچيمي ان چوخ آزاد شعره يونه‌لير و اورادا بعضاً قافيه مصراعلارين اوللرينده يئرله‌شير.

اثرين ايستر نثر و ايسترسه ده نظمي طبيعت و حياتلا سسله‌نير و ديل راحاتجا ايسته‌ديگيني و سئوديگيني سؤيله‌يير.

دده قورقوت دستانلارينين چاپ آرزوسو، اوزون ايللرين و آيلارين آرزوسودور. بوآرزو هميشه كيتابين اصل نسخه‌سي نين اله گتيريلمه‌سي گيرووندا ايدي. بو ايش 1342 نجي گونش ايلينده باش توتدوغو درسدن و واتيكان نسخه‌لري نين فوتو زيراكسي اله گتيريلدي. حاضرلانميش علمي ـ اتقادي متن حوادثه اوغرادي و 1357 نجي ايلده اثري ايسته‌ين‌لرين ايسته گينه جواب اولاراق معمول حالدا چاپ ائديلدي و اثرين علمي ـ اعتقادي چاپي هله ده بير آرزو كيمي ياشاماقدادير.

www.yenises.org

حمورابي را بهتر بشناسي

حمورابي را بهتر بشناسيم
من حاکمي هستم که نگاهبان آنم… ساکنان سرزمينهاي سومر و اکد را در قلب خود حمل کردم… و به حکمت خود آنان را مقيد ساختم، تا توانا بر ناتوان ستم نکند، و دادگري به يتيم و بيوه زن برسد…

بابل، از لحاظ تاريخ و نژاد مردم آن، نتيجه ي آميختن اکديان و سومران با يکديگر به شمار مي رود. از اين اتحاد است که جنس نژادي بابلي برخاسته؛ در نژاد جديد، غلبه با عنصر سامي بوده است؛ جنگهايي که ميان آن دو قوم در گرفت، در پايان، به پيِروزي اکد انجاميد و بابل به صورت پايتخت تمام قسمت سفلاي بين النهرين در آمد. در آغاز اين تاريخ، شخصيت نيرومندي همچون شخصيت حموربي (2123-2081 ق م) در برابر ما جلوه گر مي شود که کشور گشاي قانونگذاري بوده و مدت چهل و سه سال سلطنت کرده است. از مهرها و نقشهايي که بر جاي مانده تصويري، هر چند غيرکامل، از سيماي وي به دست مي آيد و معلوم مي شود که وي جواني سرشار از حدت و حرارت و نبوغ بوده؛ در جنگ برسان گردباري ناخن فتنه را مي گرفته، بندهاي دشمنان را از هم مي گسيخته، در گردنه هاي سخت به دنبال خصم مي شتافته و در هيچ جنگي روي شکست نمي ديده است. وي دولتهاي کوچک پراکنده در قسمت سفلاي بين النهرين را يکي کرد و پرچم امن و آسايش را بر فراز آنها برافراشت و، با قانون نامه ي بزرگ تاريخي خويش، نظم و آييني در آن سرزمينها برقرار ساخت.
قانون نامه ي حموريي، که بر روي ستوني از سنگ ديوريت به صورت زيبابي نبشته شده در سال 1902، از ميان کاوشهاي باستانشناسي شوش به دست آمد؛ چنانکه معلوم است آن را به عنوان غنيمت جنگي در زمانهاي گذشته از بابل به عيلام انتقال داده بودند (حوالي 1100 قم). مي گويند که اين قانون نامه، مانند شريعت موسي، از آسمان نازل شده؛ چه بر يکي از اطراف استوانه صورت شاه ديده مي شود که در حال گرفتن قوانين از شمش، يعني خود خداي خورشيد، است مقدمه ي اين قانون نامه، که بيشتر رنگ قدسي و آسماني دارد، چنين است:
در آن هنگام که آنو، پادشاه تواناي آنوناکي، و بل، پروردگار آسمان و زمين، فرمانروايي همه ي نوع بشر را به مردوک سپردند؛… در آن هنگام که نام بلند بابل را بر زبان راندند؛ در آن هنگام که شهرت آن را در سراسر جهان پراکنده ساختند و در ميان آن، مملکت ابد مدتي برپا داشتند که استواري آن همچون استواري آسمان و زمين است – در آن هنگام، آنو و بل به من، که حموربي و شاهزاده ي والامقام و پرستنده ي خدايانم، فرمان دادند تا چنان کنم که عدالت بر زمين فرمانروا باشد؛ گناهکاران و بدان را بر اندازم؛ از ستم کردن توانا بر ناتوان جلوگيرم… و روشني را بر زمين بگسترم و آسايش مردم را فراهم سازم. حموربي، که بل او را به حکومت برگزيده، منم، اين منم که خير و برکت را آورده و هر چيز را براي نيپور و دوريلو کامل کرده ام؛… اين منم که به شهر اوروک حيات بخشيده و آب فراوان در دسترس مردم آن گذاشته ام؛ اين منم که شهر بورسيپا را زيبا ساخته ام؛… اين منم که براي اوراش مقتدر غله ذخيره کرده ام؛… اين منم که، هنگام سختي، دست کمک به جانب ملتم دراز کرده ام، و مردم را بر آنچه در بابل دارند ايمن ساخته ام؛ من حاکم ملت و «خدمتگزاري» هستم که کارهاي او مايه ي خشنودي آنونيت است.
کلماتي که در اين مقدمه «در گيومه گذاشته ايم» طنين ديگري دارد؛ براستي که انسان، براي آنکه بپذيرد مرد گوينده ي اين کلمات «فرمانرواي خودکامه ي» خاوريي است که در 2100 ق م مي زيسته، يا تصور کند که ريشه ي اين قانون نامه از قوانين سومري گرفته شده، که اکنون شش هزار سال از زمان آن مي گذرد، دچار شک و ترديد مي شود. قدمت ريشه هاي اين قانون نامه، و اوضاع و احوالي که در آن زمان در بابل برقرار بود، قانون حموربي را به صورت ترکيب غير يکنواختي در آورده است. از ستايش خدايان آغاز مي شود، ولي پس از آن، در اين قانوني که از هر جهت از داشتن رنگ ديني بر کنار است، ديگر توجهي به خدايان نمي شود. در اين قانون نامه عاليترين و آزاد منشانه ترين قانونها، با سخت ترين و وحشيانه ترين کيفرهاي پهلوي يکديگر ديده مي شود؛ قانون «جان در برابر جان» و داوري با روش آزمايش (اوردالي) را، با روشهاي قضايي بسيار دقيق و کارهاي حکيمانه اي که از سختي و استبداد مرد نسبت به همسرش جلوگيري مي کند، کنار يکديگر مي توان ديد. به طور کلي، 285 ماده ي قانون که در اين قانون نامه به صورت عالمانه اي، زير عناوين حقوق متعلق به اموال منقول و اموال غير منقول تجارت، صناعت، خانواده، آزارهاي بدني، و کار ذکر شده، بدون شک، مجموعه ي قوانيني را مي سازد که از مجموعه ي قوانين آشور، که بيش از هزار سال پس از آن تدوين يافته ، بسيار مترقيتر و به اصول تمدن نزديکتر است و، از پاره اي جهات، «به اندازه ي قانون يک کشور جديد اروپايي خوب است.» در تاريخ قوانين جهان کمتر به عباراتي از اين قبيل بر مي خوريم که آن بابلي بزرگ قانون نامه ي خود را با آنها پايان مي بخشد.
قوانين عادلانه اي که حموربي، آن شاه حکيم مقرر داشته و [به وسيله ي آنها] براي مملکت تکيه گاه استوار و حکومت پاک و صالح فراهم آورده است… من حاکمي هستم که نگاهبان آنم… ساکنان سرزمينهاي سومر و اکد را در قلب خود حمل کردم… و به حکمت خود آنان را مقيد ساختم، تا توانا بر ناتوان ستم نکند، و دادگري به يتيم و بيوه زن برسد… پس، هر کس که دعوايي دارد بايد در برابر تصوير من، که شاه عدالتم، بيايد و نقشي را که بر اثر يادگار من است بخواند و به کلمات سنگين من توجه کند! باشد که اين اثر من راهنماي وي در مرافعه باشد و، از آن رو، بتواند دعواي خود را فهم کند! شايد که قلبش آرام گيرد [و چنين گويد که:] «براستي حموربي حاکمي است که براي ملت خويش همچون پدر حقيقي است… وي براي ابد اسباب پيشرفت و آسايش ملت خويش را فراهم ساخته و در اين سرزمين، حکومت پاکيزه و صالحي برقرار ساخته است»…
در روزهايي که پس از اين در همه ي زمانهاي آينده خواهد آمد، باشد که شاهي که بر اين سرزمين حکومت مي کند، جانب کلمات عدالتي را که من بر اين اثر ياد بود خويش نقش کرده ام نگاه دارد!
اين قانون جامع يکي از کارهايي است که به دست حموربي صورت گرفته است. به فرمان وي ترعه ي بزرگي ميان کيش و خليج فارس حفر شد، که سرزمينهاي پهناوري را آبياري مي کرد و شهرهاي جنوبي را از خطر طغيان مخرب دجله محفوظ مي داشت. از زمان اين شاه کتيبه ي ديگري به ما رسيده که در آن بر خود مي بالد که چگونه آب (يعني همين ماده ي شريف و بي قيمتي که امروز قدر آن را نمي دانيم و در ايام گذشته يکي از وسايل تجمل به شمار مي رفت) و امنيت و حکومت صالح را در ميان بسياري از قبايل فراهم آورده است؛ از ميان الفاظي که براي مفاخره در اين کتيبه به کار رفته (و اين مفاخره، خود، يکي از صفات نجيبانه ي خاور زمين است)، بانگ حاکم مقتدر و سياستمدار توانا چنين شنيده مي شود:
در آن هنگام که آنو و انليل [خدايان اوروک و نيپور] سرزمينهاي سومر و اکد را براي فرمانرواي به من سپردند و چوگان شاهي را به دست من دادند، من آبراهه ي «حموربي نوخش – نيشي» (حموربي – فراواني مردم) را حفر کردم ، که آب فراوان به زمين سومر و اکد مي رساند. هر دو کناره ي آن را به زمينهاي کشاورزي مبدل ساختم؛ توده هايي از دانه گرد کردم و آبي را که خشک نمي شود به اراضي رساندم… مردم پراکنده را جمع کردم؛ براي آنان آب و چراگاه فراهم ساختم؛ من سبب فراواني و نعمت براي آنان شدم و ايشان را در خانه هاي امن منزل دادم.


نکته ديگر در باره اين پادشاه اين است که حمورابي در همان حال که ارگ و قلعه مي ساخت، به ساختن معابد نيز فرمان مي داد؛ براي خشنود ساختن کاهنان بابلي، به دستور وي، در بابل، براي مردوک و همسرش (دو خداي ملي) ضريح بزرگ و، در کنار آن، انبار وسيعي ساختند تا در آن انبار، براي اين دو خدا و کاهنان ايشان، گندم ذخيره شود. اين دو هديه و نظاير آنها، در واقع، به منزله ي سرمايه اي بود که به مرابحه داده شده باشد، و نتيجه اي که از آنها به دست مي آمد فرمانبرداري کامل ملت و حس احترامي بود که نسبت به وي در ايشان پيدا مي شد. با مالياتهايي که مي گرفت، قشوني را که براي نگاهداري نظم و حمايت قانون لازم بود اداره مي کرد؛ آن اندازه براي وي مي ماند تا بتواند روز به روز پايتخت خود را زيباتر کند. در همه جا کاخها و پرستشگاهها ساخته شد؛ پلي بر روي فرات بستند تا شهر، در هر دو طرف اين رود، توسعه پيدا کند؛ کشتيهايي که کمتر از 90 کارگر نداشت بر روي فرات به بالا و پاين رفت و آمد مي کرد. دو هزارسال قبل از ميلاد مسيح، بابل يکي از ثروتمند ترين شهرهايي بود که تاريخ قديم و جديد شاهد آن بوده است.

www.yenises.org

ماهور میلاتی یا میلاتون

بخش ماهور میلاتی يا میلاتون ، به مرکزیت بابا منیر از وسیع ترین و عمده ترین بخشهای منطقه ممسنی است که بیش از سه چهارم آن را ترک زبانان ایل قشقایی و کمتر از یک چهارم را لر زبانان تشکیل می دهندּ این منطقه از طرف شمال به دو گنبدان و از طرف جنوب به کازرون و از طرف مشرق به شهرستان ممسنی و از طرف مغرب به بندر گناوه محدود می شود.

منطقه کوهستانی است و دارای فراز ونشیب و دره های عمیق می باشد . آب و هوای ان در زمستان معتدل و در تابستان بسیار گرم می باشد به طوری که در بعضی مناطق آن دمای هوا به بیش از ۵۰ درجه سانتی گراد می رسد ، به علت وجود زمین های شیب دار و تپه ماهور ها کشت و زرع محصولاتی مانند گندم و جو به صورت دیم صورت می گیرد . آب شیرین در منطقه به ندرت یافت می شود ، ساکنان بعضی از این نواحی برای به دست آوردن آب شیرین مورد نیاز مجبورند کیلومتر ها راه را طی کنند و با ظروفی همانند مشک ، دبه ، ظرف های پلاستیکی و گالن آب مصرفی را بر روی چهار پایان حمل نموده و به محل اسکان خود می آورند ، زیرا بیشتر آبهای روان آن گچی و شور و بد مزه است . به علت کوهستانی بودن ارتباط بین روستاها بسیار دشوار است و فاصله بین بعضی از روستاها را با پای پیاده طی می کنند امکانات رفاهی بسیار کم است و خدمات بهداشتی ، رفاهی فرهنگی با مشکل همراه است .

شغل مردم این ناحیه اغلب دامداری است و کشاورزی به صورت دیم انجام می گيرد . مردمان این ناحیه زحمتکش و کم توقع می باشند و در مقابل مشکلات و سختی ها بسیار صبور و بردبار هستند . اینان همسویی و هماهنگی خود را با طبیعت حفظ نموده و با نغمه های دلنشین آن زندگی
را قوام و دوام بخشیده اند ستون های حیات خود را بر صخره های ستبر و دشتهای وسیع و پهناور و سرشار از برکات الهی بنا نهاده ، پایبند اعتقادات دینی و مذهبی خود بوده و هستندּ

ایل قشقایی دارای تیره ها و طوایف گوناگون بوده که طوایف مشهور آن در حال حاضر عبارتند از : کشکولی بزرگ ، دره شوری ، شش بلوکی و فارسیمدانּ قبل از نیمه دوم قرن دوازدهم هجری ساکنان این ناحیه را تیره هایی از جاوید ممسنی و مما صالحی رستم تشکیل می دادند که بعد از مهاجرت اعراب ساکن در این ناحیه صورت گرفته است . در نیمه دوم همین قرن تیره هایی از طوایف کوچرو کشکولی بزرگ و کوچک و تعدادی هم از طوایف کوچرو کشکولی بزرگ و کوچک و تعدادی هم از طوایف دره شوری برای بدست آوردن چراگاه اغنام و احشام خود به این ناحیه آمده و بخشی از منطقه بابا منیر را تصرف نموده و با استفاده از ضعف طوايف موجود که ناشی از شورش ولی خان بکش بوده و دیگر عوامل موجود ، بتدریج نواحی خوش آب و هوا و چراگاهها و این ناحیه را تصرف کرده و محل قشلاق زمستانه خود قرار دادند . از آن زمان که تا کنون حاکمیت این طایفه بر بخشی اعظمی از منطقه ماهور میلاتی ادامه داشته و در بعضی مناطق آن استقرار و اسکان یافته اند و در فصل بهار نیز به مناطق ییلاقی خود : چهل چشمه ، قره چمن ،سپیدان مهاجرت می نمایند . و در هر فصل مهار ستون سر پناه خود را در زمینی می کوبند که اراده خداوند بر شکوفایی و بهره وری آن قرار گرفته است

قایناق:

http://turkculuk.blogfa.com


توضیح ویکی پئدیا در مورد محمدامین رسولزاده

محمد امین رسولزاده (زایش31 ژانویة 1884 نوخالی باکو. مرگ 6 مارس 1955 استانبول). در سال 1902 «سازمان جوانان مسلمان» را بنیان گذاشت که از جمله اهداف آن، چاپ و پخش بیانیه و تبلیغ در بین کارگران کارخانهها بود و در این راستا نشریهای بنام «همت» انتشار داد که بعدها «تکامل» شد. او در سال 1905 در جریان مبارزات انقلابی خود با استالین آشنا شد. آنموقع هر دو 20 ساله بودند و رسولزاده به عنوان روزنامه‌نگار کار می‌کرد. او مقاله‌هایی را برای انواع روزنامه‌های مخالف می‌نوشت و با گروه مساوات آذربایجان همکاری داشت. استالین نیز در باکو بود و کارگران شرکت نفت را علیه سرمایه‌داری و تزار سازمان‌دهی می‌کرد. زمانی که مقامات رسمی روسیه تلاش کردند استالین را دستگیر و زندانی نمایند، رسولزاده او را در آپارتمان شخصی‌اش پنهان کرده و جانش را نجات داده بود. در 1906 در روزنامة «قلم» مقاله مینوشت و آنگاه به سردبیری موقت آن رسید. در این سال سردبیری «تکامل» را عهدهدار گردید. در 1907 که عرصه برمخالفان در روسیه تنگ شد، به ایران آمد و در حمایت از مشروطه به فعالیت پرداخت. او همراه کسانی چون سیدحسن تقیزاده و سلیمانمیرزا اسکندری و سیدمحمدرضا مساوات، حزب دموکرات را بنیان نهاده و روزنامة «ایران نو» را انتشار دادند. رسولزاده سرمقالة این روزنامه را مینوشت. او در 1328 ه.ق و در دومین سال انتشار آن سردبیر شد. در 1911 به ترکیه رفت و به «تورک اوجاغی» پیوست. پس از آغاز جنگ جهانی اول، به باکو بازگشت و فعالیت خود را از سرگرفت. در 1917 که رژیم تزاری سرنگون شد، او زمینه را برای استقلال آذربایجان فراهم یافت. در 28 مه 1918 تشکیل جمهوری آذربایجان به عنوان اولین جمهوری مسلمان جهان اعلام شد و رسولزاده با اکثریت آراء به عنوان رهبر شورای ملی آذربایجان برگزیده شد. در28 آوریل 1920 که نیروهای ارتش سرخ به رهبری سرگئی کیروف، باکو را تصرف و جمهوری آذربایجان را ساقط کردند، رسولزاده در روستایی مخفی شد ولی به زودی دستگیر و زندانی شد. استالین به باکو آمده و او را از زندان نجات داد. رسولزاده با پیشنهاد و همراه استالین به مسکو رفت. در مسکو استالین پستهای مختلفی را به او پیشنهاد کرد ولی او هیچکدام از آنها را نپذیرفت چون از سقوط جمهوری آذربایجان به دست بلشویکها آزرده خاطر بود. او حتی سمت مترجم رسمی دولت شوروی را نپذیرفت. رسولزاده در دانشگاه مسکو، تاریخ و ادبیات شرق را تدریس میکرد. چون شیوة استالین نابود کردن دوستان قدیمی بود، رسولزاده به یاری برخی از اعضای حزب مساوات، به فنلاند گریخت و از آنجا در سال 1922 به ترکیه رفت. استالین از آتاتورک خواست تا طبق قرارداد استرداد مجرمین سیاسی، رسولزاده را به شوروی تحویل دهد. آتاتورک از رسولزاده خواست تا آرام شدن اوضاع، ترکیه را ترک کند. رسولزاده به لهستان رفت و در آنجا با ژوزف پیلسودسکی رهبر لهستان دیدار کرد. چندی بعد با دختر برادر یا خواهر پیلسودسکی ازدواج کرد. با حملة آلمان به لهستان در 1939، رسولزاده به ترکیه بازگشت. در این زمان هیتلر برای عملی کردن نقشههای بلندمدتش، نیاز به کسانی داشت که در منطقة قفقاز نمایندة او باشند. هیتلر وصف فرهیختگی و دانش رسولزاده را شنیده و تشخیص داده بود که او تنها فرد مناسب است. رسولزاده در آلمان با هیتلر دیدار کرد. آرزوی او احیای استقلال آذربایجان به یاری آلمان بود. زمانی که هیتلر آمادة سازماندهی ارتش خود بود، از رسولزاده خواست تا برای آنان سخنرانی کند. در سخنرانی او تنها عشق به آذربایجان دیده میشد. از این رو به او 24 ساعت مهلت داده شد که آلمان را ترک کند. رسولزاده نیز به ترکیه بازگشت و براثر بیماری قند درگذشت. او در میان شخصیتهای آذربایجانی از وجهة بسیار بالایی برخوردار بوده و است. دکتر فریدون آدمیت در کتاب «ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران» دربارة او چنین نوشته است: «او اندیشهگری است پرمایه، با ذهنی فرهیخته و فکری منظم و منطقی. از مردان استوار و بافضیلت بود.» وی دیدگاه‌های خود را در کتاب جمهری آذربایجان-چگونگی شکل گیری و وضعیت آن شرح داده است.